Zakupy sprzętu fotograficznego z niemieckiego sklepu wysyłkowego, który nigdy nie dotarł do adresata, zaliczka wpłacona na poczet wynajmu apartamentu w Hiszpanii, z którego właściciel wycofał się bez zwrotu środków, czy niezapłacona faktura za usługi graficzne zrealizowane dla kontrahenta z Francji – to sytuacje, w których bariera językowa i geograficzna zniechęca wielu poszkodowanych do walki o swoje prawa. Koszt wynajęcia zagranicznego adwokata nierzadko przewyższa wartość samej szkody, co w przeszłości czyniło transgraniczne spory o mniejsze kwoty całkowicie nieopłacalnymi.
Odpowiedzią prawa unijnego na ten problem jest europejskie postępowanie w sprawach drobnych roszczeń (ang. European Small Claims Procedure – ESCP). Jest to ujednolicona, uproszczona procedura sądowa stworzona specjalnie po to, aby obywatel lub przedsiębiorca mógł samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika, odzyskać należne pieniądze od dłużnika z innego kraju Unii Europejskiej. Procedura opiera się na zestandaryzowanych formularzach, toczy się głównie pisemnie i prowadzi do wydania wyroku, który podlega wykonaniu w innym państwie członkowskim bez konieczności przeprowadzania dodatkowych, skomplikowanych postępowań uznaniowych.
Czym jest europejskie postępowanie w sprawach drobnych roszczeń i kiedy ma zastosowanie?
Europejskie postępowanie w sprawach drobnych roszczeń zostało ustanowione na mocy Rozporządzenia (WE) nr 861/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r., a następnie znowelizowane i usprawnione przez Rozporządzenie (UE) 2015/2421. Celem tych przepisów jest wyeliminowanie barier proceduralnych, skrócenie czasu trwania sporów oraz obniżenie kosztów dochodzenia roszczeń transgranicznych na terenie Unii Europejskiej.
Co istotne, procedura ta ma charakter fakultatywny (opcjonalny). Oznacza to, że powód nie ma obowiązku korzystania z tego trybu – ma prawo wybrać tradycyjne postępowanie cywilne przewidziane przez prawo krajowe danego państwa lub Europejski Nakaz Zapłaty. Wybór procedury drobnych roszczeń jest jednak w większości przypadków najwygodniejszym i najtańszym rozwiązaniem.
Maksymalny limit wartości przedmiotu sporu
Kluczowym kryterium formalnym kwalifikującym sprawę do tego trybu jest wartość roszczenia. Od 14 lipca 2017 r. górna granica wynosi 5 000 EUR (lub równowartość tej kwoty w walucie krajowej, np. w polskich złotych według odpowiedniego kursu z dnia wniesienia pozwu). Do kwoty tej nie wlicza się odsetek, wydatków ani innych roszczeń ubocznych, o ile nie stanowią one głównej części zobowiązania.
W sytuacji, gdy żądanie pozwu przekracza 5 000 EUR choćby o symboliczny jeden eurocent, sąd nie może rozpoznać sprawy w trybie ESCP. Jeśli w toku postępowania powód rozszerzy powództwo ponad ten limit, sprawa zostanie przekazana do rozpoznania w zwykłym trybie postępowania cywilnego zgodnie z krajowymi przepisami procesowymi.
Definicja sprawy transgranicznej w prawie unijnym
Procedura ESCP nie może być stosowana do sporów czysto krajowych. Zgodnie z art. 3 rozporządzenia 861/2007, ze sprawą transgraniczną mamy do czynienia wtedy, gdy przynajmniej jedna ze stron ma miejsce zamieszkania lub miejsce stałego pobytu (w przypadku osób fizycznych) albo siedzibę (w przypadku firm) w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie sądu rozpoznającego sprawę.
Kwestię transgraniczności ocenia się według stanu na dzień wniesienia pozwu. Warto odnotować terytorialny zasięg obowiązywania przepisów: procedura działa we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej z wyjątkiem Danii, która na mocy klauzuli opt-out nie uczestniczy w unijnej współpracy w sprawach cywilnych. Spór z podmiotem z Wielkiej Brytanii po Brexicie również nie może być rozstrzygany w tym trybie, chyba że postępowanie wszczęto przed upływem okresu przejściowego.
Wyłączenia przedmiotowe – jakich spraw nie można dochodzić w tym trybie?
Choć procedura ma szerokie zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, prawodawca unijny wprowadził katalog spraw kategorycznie wyłączonych z tego mechanizmu. Przed zainicjowaniem działań należy zweryfikować, czy charakter sporu nie mieści się w jednym z wyjątków.
Do procedury drobnych roszczeń nie kwalifikują się sprawy dotyczące:
podatków, ceł oraz spraw administracyjnych (stosunki publicznoprawne),
odpowiedzialności państwa za działania i zaniechania w wykonywaniu władzy publicznej (acta iure imperii),
stanu cywilnego, zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych osób fizycznych,
małżeńskich ustrojów majątkowych, testamentów i dziedziczenia oraz obowiązków alimentacyjnych,
upadłości, układów i innych analogicznych postępowań restrukturyzacyjnych,
ubezpieczeń społecznych,
sądownictwa polubownego (arbitrażu),
prawa pracy (spory ze stosunku pracy między pracownikiem a pracodawcą),
najmu lub dzierżawy nieruchomości, z wyłączeniem roszczeń dotyczących wierzytelności pieniężnych (np. zwrot kaucji czy zaległy czynsz mogą podlegać procedurze, ale eksmisja już nie),
naruszenia prywatności i dóbr osobistych, w tym zniesławienia.
Wybór właściwego sądu: gdzie złożyć pozew transgraniczny?
Jednym z najczęstszych problemów, z jakimi mierzą się osoby planujące złożenie pozwu bez pełnomocnika, jest ustalenie sądu, do którego należy skierować formularz. Błędne określenie jurysdykcji może skutkować od
rzuceniem pozwu lub koniecznością przekazania sprawy do sądu w innym państwie, co znacząco wydłuża cały proces.
Kwestię jurysdykcji krajowej w sprawach cywilnych i handlowych reguluje przede wszystkim unijne Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 (tzw. Bruksela I bis). Zasadą ogólną jest pozywanie dłużnika przed sądem państwa, w którym ma on miejsce zamieszkania lub siedzibę. Istnieją jednak bardzo istotne wyjątki, które chronią słabsze strony stosunku prawnego – w szczególności konsumentów.
Konsument na pozycji uprzywilejowanej
Jeśli występujesz jako konsument (osoba fizyczna dokonująca zakupu na cele prywatne), a Twoim przeciwnikiem jest zagraniczny przedsiębiorca, prawo unijne przyznaje Ci prawo wyboru. Jeżeli przedsiębiorca kierował swoją działalność na terytorium Twojego kraju (np. prowadził sklep internetowy w języku polskim, oferował dostawę do Polski lub podawał ceny w PLN), możesz złożyć pozew do sądu rejonowego właściwego dla Twojego miejsca zamieszkania w Polsce.
Oznacza to, że nie musisz wysyłać dokumentów do sądu w Berlinie, Paryżu czy Madrycie. Wszystkie formalności załatwiasz przed lokalnym polskim sądem rejonowym, składając formularz w języku polskim.
Spory między przedsiębiorcami (B2B)
W relacjach biznesowych zasady są bardziej rygorystyczne. O ile umowa handlowa nie zawiera wyraźnej klauzuli prorogacyjnej (wskazującej konkretny sąd właściwy), zastosowanie mają reguły ogólne:
umowa sprzedaży towarów: właściwy jest sąd miejsca w państwie członkowskim, w którym towary zostały dostarczone lub miały zostać dostarczone zgodnie z umową,
umowa o świadczenie usług: właściwy jest sąd miejsca w państwie członkowskim, w którym usługi były świadczone lub miały być świadczone.
Przykład praktyczny: Jan z Poznania zamówił przez Internet ekspres do kawy w sklepie zarejestrowanym w Austrii za kwotę 850 EUR. Sklep pobrał płatność, ale towaru nie wysłał i przestał odpowiadać na wiadomości e-mail. Jan może złożyć pozew w trybie europejskiego postępowania w sprawach drobnych roszczeń bezpośrednio do Sądu Rejonowego Poznań-Stare Miasto w Poznaniu. Nie musi wynajmować austriackiego prawnika ani tłumaczyć pism na język niemiecki na etapie składania pozwu.
Krok po kroku: jak wypełnić i złożyć formularz pozwu (Formularz A)
Sercem całej procedury jest urzędowy Formularz A (Pozew). Dokument ten został zaprojektowany w taki sposób, aby prowadzić powoda za rękę przez kolejne rubryki bez konieczności formulowania skomplikowanych wniosków prawnych czy powoływania konkretnych artykułów kodeksowych.
Najprostszym sposobem na sporządzenie pozwu jest skorzystanie z interaktywnego kreatora dostępnego na oficjalnym unijnym Portalu Europejskiej Sprawiedliwości Elektronicznej (European e-Justice Portal). System automatycznie dopasowuje treść formularza, weryfikuje poprawność danych i pozwala wygenerować gotowy plik PDF w języku urzędowym sądu.
Co należy przygotować przed wypełnieniem formularza?
Wypełnienie Formularza A wymaga podania precyzyjnych informacji identyfikujących strony sporu oraz podstawę roszczenia. W formularzu wskazuje się m.in.:
dane identyfikacyjne powoda i pozwanego (imię, nazwisko/nazwa firmy, pełny adres, numer telefonu, adres e-mail, ewentualnie NIP/numer rejestrowy),
dokładną kwotę roszczenia głównego, walutę oraz datę wymagalności długu,
roszczenia uboczne (np. odsetki ustawowe za opóźnienie oraz poniesione koszty, np. koszty wezwań do zapłaty),
dane rachunku bankowego (numer IBAN i kod BIC/SWIFT) do ewentualnego zwrotu należności,
zwięzły opis stanu faktycznego – kiedy zawarto umowę, co było jej przedmiotem, w jaki sposób pozwany uchybił swoim obowiązkom,
Pozew wnosi się w języku urzędowym sądu, do którego jest kierowany. Jeśli składasz pozew do polskiego sądu rejonowego, cały formularz oraz opis sprawy sporządzasz w języku polskim. Jeśli okoliczności sprawy zmuszają Cię do złożenia pozwu bezpośrednio w innym państwie członkowskim (np. w Niemczech), Formularz A musi zostać wypełniony w języku urzędowym tego państwa (w tym przypadku po niemiecku).
Źródło: Pexels | Autor: Shashank Verma
Co do dowodów – sąd może zażądać tłumaczenia załączników jedynie wtedy, gdy uzna je za bezwzględnie konieczne do wydania orzeczenia. W wielu prostych sprawach (np. wydruk z konta z widoczną kwotą w EUR i danymi kontrahenta) tłumaczenie przysięgłe nie jest wymagane.
Wniesienie pozwu wiąże się z opłatą sądową, która zależy od taryfikatora państwa, w którym znajduje się sąd. W Polsce opłata od pozwu w europejskim postępowaniu w sprawach drobnych roszczeń wynika z Ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i zależy od wartości przedmiotu sporu (przykładowo: dla roszczeń do 500 zł opłata wynosi 30 zł, od 500 do 1 500 zł – 100 zł, a od 4 000 do 7 500 zł – 400 zł). Opłatę wnosi się na rachunek dochodów budżetowych właściwego sądu lub za pośrednictwem znaków opłaty sądowej.
Przebieg postępowania – co dzieje się po wysłaniu dokumentów?
Procedura ESCP została skonstruowana w oparciu o sztywne terminy procesowe, co w założeniu ma gwarantować szybkie zakończenie sprawy – zwykle w ciągu kilku miesięcy.
Po otrzymaniu kompletnie wypełnionego Formularza A sąd ma 14 dni na doręczenie odpisu pozwu pozwanemu wraz ze standardowym Formularzem C (Odpowiedź na pozew). Od momentu doręczenia korespondencji pozwany ma 30 dni na ustosunkowanie się do żądań i odesłanie Formularza C do sądu.
W ciągu 30 dni od otrzymania odpowiedzi pozwanego (lub od upływu terminu na jej złożenie) sąd podejmuje jedną z decyzji:
wydaje orzeczenie (wyrok) – w przeważającej większości przypadków, jeśli stan faktyczny jest jasny,
żąda dodatkowych wyjaśnień lub dokumentów od stron na piśmie, wyznaczając termin do 30 dni,
zarządza przeprowadzenie dowodu (np. przesłuchanie świadka w drodze wideokonferencji),
wyznacza rozprawę – wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach, gdy sąd uzna, że wydanie wyroku w trybie pisemnym nie jest możliwe, lub na uzasadniony wniosek jednej ze stron.
Jeśli pozwany całkowicie zignoruje korespondencję i nie odeśle formularza odpowiedzi, sąd wydaje wyrok zaoczny, opierając się na twierdzeniach i dowodach przedstawionych przez powoda.
Egzekucja wyroku za granicą (Formularz D)
Uzyskanie prawomocnego wyroku to często połowa sukcesu – konieczne jest jeszcze odzyskanie pieniędzy, jeśli dłużnik nadal nie chce zapłacić dobrowolnie. W klasycznym procesie międzynarodowym wymagało to wszczęcia procedury exequatur (stwierdzenia wykonalności wyroku w innym państwie), co wiązało się z dodatkowymi kosztami i czasem.
W europejskim postępowaniu w sprawach drobnych roszczeń wyrok jest automatycznie uznawany i bezpośrednio wykonalny w każdym innym państwie członkowskim UE. Aby skierować sprawę do egzekucji za granicą, należy złożyć do sądu, który wydał orzeczenie, wniosek o wydanie Formularza D (Zaświadczenie dotyczące orzeczenia). Sąd wydaje ten dokument bezpłatnie.
Dysponując odpisem wyroku oraz Formularzem D (wraz z jego tłumaczeniem na język urzędowy państwa egzekucji), składasz wniosek bezpośrednio do właściwego organu egzekucyjnego (np. komornika lub sądu egzekucyjnego) w kraju, w którym dłużnik posiada majątek lub rachunki bankowe. Egzekucja toczy się według przepisów krajowych państwa, w którym jest prowadzona.
Jak przygotować się do złożenia pozwu?
Samodzielne prowadzenie sprawy transgranicznej nie wymaga wykształcenia prawniczego, ale wymaga skrupulatności. Zanim wypełnisz Formularz A, upewnij się, że wyczerpałeś drogę polubowną. Wyślij dłużnikowi ostateczne przedsądowe wezwanie do zapłaty (listem poleconym ze zwrotnym potwierdzeniem odbioru lub pocztą elektroniczną z potwierdzeniem doręczenia) z wyznaczeniem terminu na uregulowanie długu – dowód próby ugodowego załatwienia sporu jest dla sądu wyraźnym sygnałem, że pozew był krokiem ostatecznym.
Zgromadź całą dokumentację transakcji w chronologicznym porządku: umowy, potwierdzenia zamówień, zrzuty ekranu ze stron sklepów, dowody płatności oraz korespondencję mailową. Precyzyjnie opisane i uporządkowane dowody pozwalają sędziemu na szybkie wydanie wyroku na posiedzeniu niejawnym, bez konieczności wzywania Cię do uzupełniania braków, co pozwala zamknąć sprawę bez wychodzenia z domu i ponoszenia kosztów obsługi prawnej.
Koszty i zwrot wydatków – czy procedura wiąże się z ryzykiem?
Jedną z największych zalet europejskiego postępowania w sprawach drobnych roszczeń jest przejrzysta reguła dotycząca kosztów. W procedurze tej obowiązuje ogólna zasada, zgodnie z którą strona przegrywająca sprawę pokrywa koszty postępowania poniesione przez stronę wygrywającą.
Jeżeli sąd wyda wyrok na Twoją korzyść, zasądzi od dłużnika nie tylko należność główną wraz z odsetkami, ale również zwrot uiszczonej przez Ciebie opłaty sądowej oraz udokumentowane, niezbędne wydatki (np. opłaty pocztowe za korespondencję rejestrowaną czy koszty ewentualnych tłumaczeń zleconych na żądanie sądu).
Przepisy unijne chronią powoda również przed nieproporcjonalnymi roszczeniami finansowymi ze strony przeciwnika. Nawet jeśli pozwana zagraniczna firma zdecyduje się na zatrudnienie drogiej kancelarii prawnej, a Ty ostatecznie przegrasz sprawę, sąd nie obciąży Cię kosztami jej zastępstwa procesowego, jeżeli uzna je za zbyteczne lub nieproporcjonalne w stosunku do wartości samego roszczenia. Taki mechanizm minimalizuje ryzyko finansowe osób, które decydują się dochodzić swoich praw samodzielnie.
Odwołanie od wyroku i ostateczność orzeczenia
Kwestia możliwości wniesienia apelacji nie została uregulowana jednolicie na poziomie unijnym – zależy ona od przepisów prawa procesowego państwa, w którym zapadł wyrok. W polskim porządku prawnym od orzeczenia wydanego w europejskim postępowaniu w sprawach drobnych roszczeń przysługuje apelacja do sądu okręgowego na zasadach ogólnych kodeksu postępowania cywilnego.
Warto jednak pamiętać, że w wielu sprawach transgranicznych pozwani nie decydują się na zaskarżenie wyroku, zwłaszcza gdy powód dysponuje jednoznaczną dokumentacją zakupową i bankową. Prawomocny wyrok staje się podstawą do natychmiastowego ściągnięcia długu.
Europejskie postępowanie w sprawach drobnych roszczeń to w praktyce jedno z najskuteczniejszych narzędzi stworzonych z myślą o konsumentach i małych przedsiębiorcach działających na jednolitym rynku unijnym. Zamiast rezygnować z odzyskania kilkuset czy kilku tysięcy euro z obawy przed barierą językową i kosztami zagranicznych prawników, wystarczy poprawnie wypełnić urzędowy formularz i powierzyć sprawę swojemu lokalnemu sądowi.
