Po śmierci bliskiej osoby spadkobiercy często chcą jak najszybciej uporządkować sprawy majątkowe. Dobra wiadomość jest taka, że dział spadku nie zawsze musi kończyć się w sądzie. Kodeks cywilny wprost przewiduje, że jeśli spadek przypada kilku spadkobiercom, do czasu działu istnieje wspólność majątku spadkowego, a sam dział spadku może nastąpić w drodze umowy zawartej między wszystkimi spadkobiercami.
Jeśli zależy Ci na bezpiecznym przeprowadzeniu całej procedury i uniknięciu błędów w dokumentach albo sporów co do treści umowy, rozsądnym rozwiązaniem będzie skorzystanie z pomocy profesjonalisty. Adwokat Łukasz Okomski, pomoże Ci ocenić stan prawny spadku, przygotować właściwą treść umowy i zadbać o to, by dział spadku został przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Najważniejszy warunek jest jeden: wszyscy spadkobiercy muszą być zgodni. Wynika to wprost z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. To oznacza, że pozasądowy dział spadku jest możliwy tylko wtedy, gdy nie ma sporu co do tego, kto dziedziczy, co wchodzi do spadku i komu mają przypaść poszczególne składniki majątku. Gdy choć jedna osoba nie wyraża zgody, droga sądowa staje się konieczna.
W praktyce zgodny dział spadku najlepiej sprawdza się wtedy, gdy spadkobiercy potrafią wspólnie ustalić, kto przejmie na przykład mieszkanie, kto otrzyma środki pieniężne, a kto zostanie spłacony. Warto też pamiętać, że umowny dział spadku może objąć cały spadek albo tylko jego część, co również przewiduje Kodeks cywilny. Dzięki temu niekiedy da się uporządkować najważniejsze składniki majątku bez wszczynania od razu pełnego sporu o wszystko.
Co trzeba ustalić przed podpisaniem umowy?
Zanim dojdzie do działu spadku bez sądu, trzeba najpierw mieć pewność, kto jest spadkobiercą i w jakim udziale dziedziczy. W obrocie prawnym najczęściej potwierdza się to albo prawomocnym postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, albo aktem poświadczenia dziedziczenia sporządzonym przez notariusza. Prawo o notariacie stanowi, że notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, a przed jego sporządzeniem spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób zainteresowanych.
Dopiero mając formalnie potwierdzone dziedziczenie, można bezpiecznie przejść do ustalenia składu spadku. Trzeba więc dokładnie sprawdzić, czy w masie spadkowej znajdują się nieruchomości, pieniądze na rachunkach, samochód, udziały, a czasem także długi spadkowe. Ma to znaczenie nie tylko praktyczne, ale i prawne, bo do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe, a dopiero od chwili działu odpowiadają stosownie do wielkości swoich udziałów.
Jak wygląda dział spadku bez sądu w praktyce?
Jeżeli między spadkobiercami jest zgoda, sporządza się umowę o dział spadku. To właśnie w niej określa się, komu przypadną konkretne składniki majątku, czy pojawią się spłaty lub dopłaty oraz od kiedy dana osoba przejmuje określony przedmiot spadku. Taka umowa powinna być napisana bardzo precyzyjnie, bo niejasne zapisy często stają się później źródłem konfliktów, mimo że sam dział miał odbyć się bez udziału sądu. Podstawą prawną dla takiej umowy jest art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego.
Szczególne znaczenie ma forma tej umowy. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Tego wymaga wprost art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc w spadku znajduje się mieszkanie, dom, działka albo udział w nieruchomości, nie wystarczy zwykła pisemna umowa między spadkobiercami. W takim przypadku trzeba udać się do notariusza.
Na co uważać, żeby nie zamienić prostego podziału w poważny problem?
Najczęstsze kłopoty pojawiają się wtedy, gdy spadkobiercy działają zbyt szybko i bez dokładnej analizy dokumentów. Problemem bywa niepełne ustalenie majątku, pominięcie jednego ze spadkobierców, błędne określenie udziałów albo próba podziału nieruchomości bez zachowania formy aktu notarialnego. Ryzyko rośnie również wtedy, gdy strony nie regulują wprost kwestii spłat, terminów zapłaty albo przejęcia ciężarów związanych z majątkiem. Same przepisy dopuszczają dział umowny, ale tylko przy zachowaniu wymogów ustawowych.
Trzeba też pamiętać, że zgodny dział spadku nie zawsze oznacza podział idealnie równy co do konkretnych rzeczy. Możliwe jest na przykład przyznanie całej nieruchomości jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych spadkobierców. Ważne jest jednak to, aby wszyscy uczestnicy świadomie zgodzili się na takie rozwiązanie i by zostało ono poprawnie zapisane w umowie. Gdy tej zgody zabraknie, kodeks przewiduje już wyłącznie rozstrzygnięcie przez sąd.
Podsumowanie
Dział spadku bez sądu jest jak najbardziej możliwy, ale tylko wtedy, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni, wcześniej ustalono krąg osób dziedziczących i zachowano właściwą formę czynności. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, konieczny będzie akt notarialny. Jeżeli natomiast pojawia się spór, sprawa musi trafić do sądu. Właśnie dlatego przy dziale spadku warto zadbać nie tylko o zgodę w rodzinie, lecz także o poprawność formalną całego procesu.
